DEMOKRACJA A AUTORYTARYZM W WALCE Z TERRORYZMEM: ASYMETRYCZNA ANALIZA PORÓWNAWCZA SYSTEMÓW POLSKI I AZERBEJDŻANU
DOI:
https://doi.org/10.32999/ksu2307-8049/2026-4-23Ключові слова:
zwalczanie terroryzmu, analiza porównawcza, Polska, Azerbejdżan, nadzór demokratyczny, prewencja radykalizacji, współpraca międzynarodowa, prawo antyterrorystyczneАнотація
Niniejszy artykuł przedstawia analizę porównawczą systemów antyterrorystycznych Polski i Azerbejdżanu, badając ich ramy prawne, mechanizmy instytucjonalne, zdolności operacyjne oraz struktury współpracy międzynarodowej. W pracy przyjęto podejście oparte na porównaniu asymetrycznym, zestawiając dwa systemy zakorzenione w zasadniczo odmiennych tradycjach politycznych: z jednej strony państwo będące ugruntowanym członkiem Unii Europejskiej i NATO, z drugiej zaś – autorytarne państwo postsowieckie na Kaukazie Południowym. Analizę przeprowadzono w oparciu o sześć płaszczyzn porównawczych: ustawową definicję i zakres terroryzmu; gwarancje prawne dotyczące inwigilacji i środków przymusu; standardy sądowe w postępowaniach dotyczących terroryzmu; prewencyjny i społeczny wymiar działań antyterrorystycznych; ochronę ofiar terroryzmu oraz architekturę współpracy międzynarodowej. Autorzy stawiają tezę, że skuteczność każdego systemu antyterrorystycznego jest strukturalnie nierozerwalnie związana z jakością demokratycznego zarządzania w sektorze bezpieczeństwa. Polska, mimo krytyki dotyczącej niektórych przepisów ustawy o działaniach antyterrorystycznych z 2016 roku, prezentuje model zasadniczo zgodny z europejskimi standardami demokratycznymi, oparty na nadzorze sądowym, integracji normatywnej w ramach struktur UE i NATO oraz formalnym uwzględnieniu prewencji radykalizacji obok środków represyjnych. Z kolei system Azerbejdżanu charakteryzuje się nadmiernie szeroką ustawową definicją terroryzmu, systemowym brakiem niezależnej kontroli sądowej nad służbami bezpieczeństwa, udokumentowanym wykorzystywaniem przepisów antyterrorystycznych do walki z opozycją polityczną i społeczeństwem obywatelskim oraz praktycznym brakiem wymiaru prewencyjnego. W artykule omówiono również bieżące wyzwania stojące przed oboma systemami – w tym zagrożenia hybrydowe, radykalizację w internecie, powrót zagranicznych bojowników oraz terroryzm cyfrowy – a także wskazano kierunki reform. Perspektywa porównawcza prowadzi do wniosku, że wielostronna integracja w ramach struktur demokratycznych stanowi strukturalny czynnik wzmacniający zdolności antyterrorystyczne, podczas gdy prewencja radykalizacji jest warunkiem koniecznym dla osiągnięcia długofalowej skuteczności, nieosiągalnej dla systemów opartych wyłącznie na represjach.
Посилання
1. Amnesty International. (2023). Azerbaijan 2022 annual report. Amnesty International Ltd.
2. Bjørgo, T. (Ed.). (2005). Root causes of terrorism: Myths, reality and ways forward. Routledge.
3. Born, H., & Caparini, M. (Eds.). (2007). Democratic control of intelligence services: Containing rogue elephants. Ashgate.
4. Cornell, S. E. (2011). Azerbaijan since independence. M.E. Sharpe.
5. Crelinsten, R. (2009). Counterterrorism. Polity Press.
6. Crenshaw, M. (1981). The causes of terrorism. Comparative Politics, 13(4), 379–399.
7. Cronin, A. K. (2009). How terrorism ends: Understanding the decline and demise of terrorist campaigns. Princeton University Press.
8. Decyzja ramowa Rady 2002/475/WSiSW z dnia 13 czerwca 2002 r. w sprawie zwalczania terroryzmu. (2002). Dziennik Urzędowy WE L 164, 3–7.
9. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/541 z dnia 15 marca 2017 r. w sprawie zwalczania terroryzmu. (2017). Dziennik Urzędowy UE L 88, 6–21.
10. ECHR. (2022). Annual report 2022. European Court of Human Rights.
11. Hoffman, B. (2006). Inside terrorism (2nd ed.). Columbia University Press.
12. Human Rights Watch. (2023). World report 2023: Azerbaijan. Human Rights Watch.
13. Jenkins, B. M. (1975). International terrorism: A new kind of warfare. RAND Corporation.
14. Kaldor, M. (2012). New and old wars: Organised violence in a global era (3rd ed.). Polity Press.
15. Komisja Wenecka Rady Europy. (2016). Opinion on the act on anti-terrorist actions of Poland. CDL-AD(2016)025. Rada Europy.
16. Konwencja Rady Europy o zapobieganiu terroryzmowi z dnia 16 maja 2005 r. (2005). CETS nr 196.
17. Laqueur, W. (1999). The new terrorism: Fanaticism and the arms of mass destruction. Oxford University Press.
18. Lyon, D. (2001). Surveillance society: Monitoring everyday life. Open University Press.
19. Nowak, M. (2008). UN Covenant on Civil and Political Rights: CCPR Commentary (2nd ed.). N.P. Engel.
20. Pape, R. A. (2005). Dying to win: The strategic logic of suicide terrorism. Random House.
21. Rapoport, D. C. (2004). The four waves of modern terrorism. W: A. K. Cronin & J. M. Ludes (Eds.), Attacking terrorism: Elements of a grand strategy (s. 46–73). Georgetown University Press.
22. Rezolucja Rady Bezpieczeństwa ONZ nr 1373. (2001). S/RES/1373. Organizacja Narodów Zjednoczonych.
23. Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 60/288. (2006). A/RES/60/288. Globalna Strategia Antyterrorystyczna ONZ.
24. Richardson, L. (2006). What terrorists want: Understanding the enemy, containing the threat. Random House.
25. Sageman, M. (2004). Understanding terror networks. University of Pennsylvania Press.
26. Schmid, A. P. (Ed.). (2011). The Routledge handbook of terrorism research. Routledge.
27. Strategia Bezpieczeństwa Narodowego Rzeczypospolitej Polskiej. (2020). Biuro Bezpieczeństwa Narodowego.
28. Townshend, C. (2002). Terrorism: A very short introduction. Oxford University Press.
29. Ustawa Republiki Azerbejdżanu o walce z terroryzmem z dnia 18 czerwca 1999 r. (1999). Milli Məclis.
30. Ustawa z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu. (2018). Dz.U. 2018, poz. 723.
31. Ustawa z dnia 10 czerwca 2016 r. o działaniach antyterrorystycznych. (2016). Dz.U. 2016, poz. 904.
32. Ustawa z dnia 24 maja 2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu. (2002). Dz.U. 2002 Nr 74, poz. 676.
33. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny. (1997). Dz.U. 1997 Nr 88, poz. 553 (ze zmianami).
34. Wilkinson, P. (2011). Terrorism versus democracy: The liberal state response (3rd ed.). Routledge.
35. Zürcher, C. (2007). The post-Soviet wars: Rebellion, ethnic conflict, and nationhood in the Caucasus. NYU Press.
Завантаження
Опубліковано
Номер
Розділ
Ліцензія
Ця робота ліцензується відповідно до ліцензії Creative Commons Attribution 4.0 International License.
